Sıfat Fiiller (Partisipler)

0


SIFAT FİİLER (PARTİSİPLER)

, nesnelerin hareket vasıflarını karşılayan fiil çekimleridir. Nesnelerin hareket vasıflarını belirtmek suretiyle nesneleri karşıladıklarına göre, nesne karşılayan kelimeler olarak sıfat fiiler mana bakımından isim cinsinden kelimeler arasına girerler.

Sıfat fiillerin asıl isimlerden farkı nesneyi hareketine göre adlandırması, hareketi ile ifade etmesidir. Sıfat fiiller, hareket halindeki nesneler için kullanılan hareket halindeki nesneyi ifade eden kelimelerdir. Dediğimiz gibi sıfat fiiller, fiil şekilleridir. Fiil kök ve gövdeleri bu şekle girerek nesneleri, hareketleri ifade ederler. Bu sebepten sıfat fiiller, fiillerin isim şekilleri yani isim fiil de diyebiliriz.

Sıfat fiillerin hareket ifadesinden başka zaman ifadesi de vardır. Hareketin hangi zamana ait olduğunu da gösterirler. Sıfat fiiller, fiil kök ve gövdelerine sıfat fiil ekleri getirmek suretiyle yapılırlar. Bu ekler bir yandan zaman ve hareket diğer yandan isim yapma fonksiyonlarıyla çekim ve yapım eki arasında bir yer tutan fiilden isim yapma ekine benzeyen fiil işletme ekleridir. Geçici hareket isimleri yapmak asıl fonksiyonu olan sıfat fiil ekleri gerektiğinde yapım eki gibi kalıcı isimler yapar. (Dol-muş ve kes-er gibi.)

Batı Türkçesinde kullanılan başlıca sıfat fiil ekleri şunlardır:

-an, -en

Geniş zaman ifade eden bu ek başlangıçtan beri geniş bir kullanıma sahip olan sıfat fiil ekidir.

(yap-an, koş-an, sev-en gibi.)

Bu sıfat fiil ekimiz Eski Türkçede -gan, -gen şeklindeydi. Bu ek şekil ve zaman eki durumuna geçmeyen sadece sıfat fiil eki olarak kullanılan bir ektir. Ek bilhassa Azeri sahasında bulunma eki (lokatif) ile birleşerek zarf fiil eki olarak kullanılır.

(-anda, -ende) (kaç-anda, gel-ende)

Yukarıda verdiğimiz örneklerde gördüğümüz gibi zarf durumuna geçer. Sıfat fiilin nesne ifadesi yerine hareket ifadesi gelir.

(yap-anda “yaptığında, yapınca”)

 

-r, -ar, -er, -ur, -ür

Bu ekler de geniş zaman ifade eden eklerdir.

(ol-ur şey, gör-ür göz, tut-ar, geç-er akçe gibi.)

Bu ek -an, -en ekine nispetle daha az kullanılır. Bunlardan -r ve -ar, -er şekil ve zaman eki durumuna geçen sıfat fiil ekidir. -ur,-ür sıfat fiil eki eskilerde kullanılmış ve bugün ortadan kalkmıştır.

 

-mış, -miş, -muş, -müş

Geçmiş zaman ifade eden sıfat fiil ekidir. Kullanımı oldukça fazla olan ekimiz için başlıca örnekler şunlardır:

yan-mış kömür, kırıl-mış odun, susa-mış kimse, geç-miş günler…

Eskiden bu ek sadece düz ünlülü şekliyle kullanılmıştır. Ünlü uyumuna sonradan tabi olmuş ve günümüzde -muş, -müş şekilleri de kullanılmaktadır.

 

-dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük

Çok kullanılan ve geçmiş zaman ifade eden bir sıfat fiil ekidir.

(tanı-dık insan, duyulma-dık söz, bil-dik kimse, gör-dük-ü-m adam, sök-tük-ü-nüz ağaç gibi.)

Bu sıfat fiil ekinin dikkati çekecek tarafı iyelik eki alan tarafıdır. Görülen geçmiş zamanın çokluk birinci şahsını kendisine benzeterek iyelik eki kaynaklı şahıs eklerinin çokluk birinci şahıslarının -k olmasına bu ek sebep olmuştur. Ekin eski şekli -duk ve -dük şeklindedir. Düz ünlülü şekilleri son zamanlarda ortaya çıkmıştır.

Ekin eşitli eki almış şekli zarf fonksiyonundadır.

(gel-dikçe, tanı-dıkça, çalış-tıkça gibi.)

 

-acak, -ecek

Gelecek zaman ifade eden sıfat fiil eklerindendir. Kullanım alanı oldukça geniştir.

(yat-acak yer, gel-ecek ay, veril-ecek hesap, yak-acak odun gibi.)

 

-maz, -mez

Eskiden beri kullanılagelen olumsuz geniş zaman partisip ekidir.

(ağrı-maz baş, tüken-mez kalem, din-mez ağrı, bit-mez iş gibi.)

Bu ek aslında -ma, -me fiilden fiil yapım eki ile -z sıfat fiil ekinin birleşmesinden meydana gelmiştir.

 

-ası, -esi

Gelecek zaman ifade eden bir sıfat fiil ekidir. Bilhassa Azeri sahasında geniş bir kullanım alanı vardır. Osmanlı sahasında kullanım alanı azdır.

(öpül-esi el, yıkıl-ası ev, geber-esi çocuk, çık-ası diş gibi.)

Ekin eski şekli -gası, -gesi şeklindedir. -ga, -ge gelecek zaman sıfat fiil eki ile -sı, -si iyelik ekinin birleşmesiyle ortaya çıkmıştır.

 

-malı, -meli

Bu ek Batı Türkçesinde ortaya çıkmış bir sıfat fiil ekidir. Azeri sahasında kullanımı oldukça fazladır.

(öv-meli güzel-i, gör-meli yer gibi.)

Bu ekin -ma, -me fiilden isim yapma eki ile -lı, -li isimden isim yapma eki ile birleşmesinden meydana geldiği anlaşılmaktadır.

 

-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü

İşlek olmayan geçmiş zaman sıfat fiil ekidir. Birkaç kelimede kalıplaşmış fiil çekimi durumunda karşımıza çıkmaktadır.

(şıpsev-di, külbas-tı, hünkar beğen-di, dediko-du, gecekon-du, kaptıkaç-dı, oldubit-ti gibi.)

Bu örnekler kalıplaşmış fiil çekimleri olup aslında sıfat fiil değildirler.

i- fiili bu sıfat fiil eklerinden sadece -dük ekini alır. Eskiden daha çok kullanılan bu şekil bugün “ne-i-dük-i belirsiz” örneğinde kullanılır.

Bu Yazıyı Okuyanlar Bunları da Okudu . . .

Share
Web sitemizden yazı kopyalayıp, başka platformlarda yayınlamak telif suçu kapsamında cezalandırılacaktır. Web Sitemize Hoş Geldiniz.Twitter Takip Edilesi Hesaplar >> @tarihnedio , @SerhatOner24

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here