Osmanlı’da Evlilik ve Nikaha Dair Düzenlemeler

0
osmanlı evlilik ve nikah

‘NİKAHTA KERAMET VARDIR’ DİYEREK YOLA ÇIKAN HER ANA-BABA ELBETTE ÇOCUKLARININ DÜĞÜNÜNÜ EN GÜZEL ŞEKİLDE YAPMAK İSTER. AMA YA MADDİ DURUMU MÜSAİT DEĞİLSE VE BAZI MASRAFLARDA SIRF ‘ADETTİR’DİYE YAPILIYORSA?.. İŞTE  ÇEŞME’YE  AİT BİR ŞER’İYYE SİCİLİ’NDE BU YARAYA PARMAK BASILMIŞ VE DÜĞÜNLERDE İSRAF YAPILMAMASI İÇİN BAZI DÜZENLEMLERE GİDİLMİŞ, YASAKLAR GETİRİLMİŞ…

Osmanlı Devleti’nde üretimin devamlılığını sağlamak mühim meselelerdendir. Bu sebeple yerleşim mahalleri desteklenmiş, icabında iskan zorunlu tutulmuştu. Ekilebilir arazilerin boş bırakılmaması için tedbirler alınmış ve bunların kayıtları mükemmel bir şekilde tutulmuştu. Bütün bunlar için nüfus artışının ehemmiyeti tabi ki tartışılmazdır. Bu artışın devamlılığının sağlanması düşüncesinde ise, dönemin şartları olan savaş, kıtlık ve salgın hastalıklar gibi unsurların rolü büyüktür.Fakat diğer taraftan artan nüfusun aynı zamanda vasıflı da olması gerekmektedir.

Nüfus kalitesinin belirlendiği unsurların başında gelen aile, kültürün ve değerlerin ilk kez oluşmaya başladığı ve gelecek nesillere aktarıldığı, toplumun en temel yapı taşıdır. Aile tabiatıyla evlilik ile kurulur. Evlilikte de bölgelere ve yörelere göre değişen adetler vardır. Bunlar yazımızın konusu olmamakla beraber birazdan vereceğimiz vesika, evliliğin ekonomik boyutuyla ilgili. Osmanlı sosyal tarihinin temel kaynaklarından olan şeriye sicillerinden bir örnek var.

1 Recep 1283 (9 Kasım 1866) tarihli 107 nolu Çeşme Şer’iyye Sicili’ndeki bir ilan, düğünlerde yapılması yasak dokuz maddeye ve tarafların mal varlıklarına göre düğün ve çeyiz harcamalarına getirilen sınırlamalara dair. İlanın sonunda da hükümlere uymayanlara verilecek cezalar bildiriliyor ve evlilik teşvik ediliyor. Böyle bir ilan name, 1863-64 ve 1866 yıllarındaki İzmir depremlerinden sonra halkın zor duruma düştüğünü ve maddi sıkıntı çektiğini düşündürüyor.

EVLİLİK KOLAYLAŞTIRILMALI

Toplumun varlığının devam etmesini sağlayan ailenin oluşmasında gelenek, örf, adet, inanç ve değerler büyük önem taşır. Osmanlı ailesi de bulunduğu bölge yörenin değerleri doğrultusunda çeşitli adet ve geleneklere sahiptir. Diğer taraftan, Osmanlı aile hukukunu İslam aile hukukundan ayrı düşünmek mümkün değildir. Nikah,  mehir, nafaka, boşanma, miras vesaire hükümler, İslam hukukuna göre uygulanmaktadır. Makalemin kaynağını teşkil eden 107 numaralı Çeşme Şer’iyye Sicilin’nde de ”insanlığın en önemli ihtiyaçlarından olan evliliğin kolaylaştırılması hakkında şeriatın hükümleri açıktır” denilerek öncelikle bu noktaya vurgu yapılmıştır.

Evliliğin dini  ciheti, evlilikte ve mehirde denklik, israf ve kötü adetler gibi hususlara temas edilip evleneceklerin  dört kısma ayrıldığını belirten ilan namenin giriş paragrafı şöyle: ‘İnsanlığın en önemli ihtiyaçlarından olan evliliğin kolaylaştırılması hakkında şeriatın hükümleri açıktır. Buna göre birbirine denk olan iki taraf arasında belirli bir mehir tespit edilerek evlilik akdi yapılır. Bu mehrin bir kısmı sonradan verilen mehir (mihr-i müeccel) olup bir kısmı da peşin verilen mehir (mihr-i muaccel) ismiyle anılır. Peşin mehirin miktarının 10 dirhem gümüşe denk olması uygundur. Ancak son zamanlarda evlilik konusunda adetler icat olunup evlilik zorlaştırılmakta, israf artmakta, fakirlerin bir kısmı evlenememekte, evlenenler de bir çok borcun altında ezilmektedir. Bu noktadan hareketle eyalet meclisinde yapılan müzakereler sonucunda, evleneceklerin dört sınıfa taksim edilmesi ve bu sınıfların kudretine göre yapılacak masraf ve alınacak eşyanın tespit edilmesi, ayrıca bazı kötü adetlerin de yasaklanması gerekli görülmüş, bu hususlara uymayanlar hakkında cezai müeyyide uygulanacağı beyan olunmuştur?

1 Recep 1283 (9 Kasım 1866) tarihli 107 nolu Çeşme Şer'iyye Sicili'ndeki bir ilan, düğünlerde yapılması yasak dokuz maddeye ve tarafların mal varlıklarına göre düğün ve çeyiz harcamalarına getirilen sınırlamalara dair. İlanın sonunda da hükümlere uymayanlara verilecek cezalar bildiriliyor ve evlilik teşvik ediliyor. Böyle bir ilan name, 1863-64 ve 1866 yıllarındaki İzmir depremlerinden sonra halkın zor duruma düştüğünü ve maddi sıkıntı çektiğini düşündürüyor.

Benzer örnekler elbette başka şehirlerimiz için de vardır ama Çeşme'de düğünlerle ilgili yasaklar nişan yüzüklerinin kıymetinden bohçalara, düğünün kaç gün süreceğinden pişirilecek yemeklere ve gelinin süslenmesine kadar pek çok konuda düzenleme getiriyor. Yukarıda bahsettiğim üzere özü, evlenen ve evlendşrenlerin maddi sıkıntıya düşmesini engellemek olan maddeler şunlar:

DÜĞÜN YASAKLARI

Benzer örnekler elbette başka şehirlerimiz için de vardır ama Çeşme’de düğünlerle ilgili yasaklar nişan yüzüklerinin kıymetinden bohçalara, düğünün kaç gün süreceğinden pişirilecek yemeklere ve gelinin süslenmesine kadar pek çok konuda düzenleme getiriyor. Yukarıda bahsettiğim üzere özü, evlenen ve evlendirenlerin maddi sıkıntıya düşmesini engellemek olan maddeler şunlar:

1. Kocaya varacak kız için erkekten ağırlık adıyla bir şey alınmayacak ve mübareke ve yanık tabir edilen adetler kalkacaktır. Damat adaylığı alameti olmak üzere gönderilecek nişan yüzükleri ise irinci saf için 1000, ikinci saf için 500, üçüncü saf için 300 kuruştan fazla olmayacaktır

2. Düğünlerde ve diğer toplantılarda gerek davetli olan misafirler gerekse düğün sahipleri ve akrabaları tarafından az veya çok hediye verilmesi ve alınması katiyen yasaktır. Ayrıca nikahtan sonra karı-kocanın akrabasına içeriden veya dışarıdan erkek veya kadın hiçbir kimseye bohça, çevre ve çamaşır hediye verilmeyecek. verenler cezalandırılacaktır

3. Nikah toplantılarında imam ve muhtardan başka hiç kimseye az veya çok vergi ve hediye verilmeyecektir.

4. Üst gelirlilere ait düğünlerin iki günden fazla olması yasak olacağından, merasimlerin iki günden fazla sürmemesine dikkat edilecek ve alt gelir sınıfı hiçbir şekilde düğün yapma külfetine mecbur edilmeyecektir. Büyük düğünlerde çorba ve pilavdan  başka altı türlüden fazla yemek yapılmayıp, düğünlerde pilav, zerde, çorba ve etten başka şey olmayacaktır.

5. Düğün için giden telciye hiçbir yerde bir şey verilmeyecektir.

6. Gelinlerin gittiği hamamcıya ve diğer hizmetlilere hamam ücretinden başka hiç bir şey verilmeyecektir.

7. Gelinin süslenmesine ait olan kına, boya ve benzeri şeyler koca tarafından gönderilmeyecektir.

8. Düğün sahibi ne kadar zengin olursa olsun; sırmalı şilte, sırmalı yorgan, yastık ve ipek döşek yapmak, askı adıyla gelin odasına çamaşır ve çevre gibi şeyler sermek, çeyiz asmak, düğün bittikten sonra karı-kocanın akrabası toplamak büyük ziyafet vermek;sünnet ve Kur’an hatmi merasimlerinde ağır davetlere kalkışmak yasaktır. Ancak mektep çocuklarına birer şerbet ile mektep hocasına bir münasip hediye verilecektir.

9. Gelinlere gece vakti yolculuk yaptırılması, sokaklarda dolaştırılması ve arabadan inerken koca tarafından eşya sair şeyler vaat ettirilmesi tamamen yasaktır. Her türlü düğün ve toplantılarda, gerek köylerde ve gerek kasabalarda silah atılmayacak ve içki içilmeyecektir.

DÜĞÜNDE KİM, NE ALACAK?

İlan namenin sonunda yer alan maddelerde insanlar, mal varlığına göre dört sınıfa ayrılıyor ve  Gazı sınırlamalar getiriliyor: 

1. Diğerlerine nispetle servetleri daha yüksek olan birinci derecedeki zenginlerin düğünlerinde belirlenecek mih-i müeccel 10 Mecidiye yüzlük altın kıymetini geçmeyecektir. Kocanın vereceği mihr-i muaccel eşya, sade kumaştan mamul bir kat elbise olacaktır. Eğer mihr-i  müeccelden fazla bir şey verilecekse, sırmasız çuha veya damasko kumaşında bir oda döşemesi, üç kat yatak takımı, bir çuha ferace ve 250 dirhemi geçmemek üzere bir gümüş el aynası verilecektir. Gelin için pahası 100 kuruşu geçmemek üzere bürümcek kumaşından duvak yaptırılacaktır.

Bu sınıf düğünlerinde kızlara babaları tarafından 500’er kuruş kıymetinde iki kat elbise, bir hamam takımı, bir kahve takımı; koca için sırması çok hafif olmak üzere 6 kat çerde, uçkur, don ve gömlekten başka, güveyi elbisesi veya farklı bir isimle bir şey yapılmayacaktır.

Mutfak gereçleri olarak da 12 sahan, 5 tencere, 3 tepsi, 1 sini, 1 güğüm, 1 bakraç, 1 kazan, 1 mangal, 1 hamam tası, 1 sofra takımı, 3 şamdan, 3-4 tabak, 1 leğen, 1 ibrik ve 3 sandık verilecektir.

2. İkinci derecedeki üst orta tabakanın evliliklerinde azami mihr-i müeccel 5 Mecidiye yüzük altındır. Koca tarafından, mihr-i muaccel kabul olunmak üzere 1 takım canfes kumaşlı elbise, 2 kat yatak, 1 şellaki ferace, 1 gümüş el aynası, 1 oda takımı ve bürüncek duvar verilecektir.Kızın babası tarafından 300’er kuruş değerinde 2 kat elbise, 1 hamam takımı, 1 kahve takımı; koca için sırması çok hafif olmak üzere 4 kat çerde, uçkur, don ve gömlek verilecektir.

3. Orta sınıf denilen tabakadakilerin evliliğinde azami mihr-i muaccel olarak 1 takım çitari veya emsali kumaştan yapılmış bir kat elbise, 1 kat basma yatak, 1 oda kumaştan yapılmış bir kat elbise, 1 kat basma yatak, 1 oda döşemesi, bürüncek duvak, 1 ferace ve 1 el aynası verilecektir. Mutfak için 1 küçük bakraç, şamdan, 2 bardak, 1 sandık verilecektir.

4. Yoksul sınıflar için yapılacak evliliklerde mir-i müeccel 100 kuruştur. Mihr-i muaccel olarak 1 takım evliliklerde mihr-i muaccel olarak 1 takım basma elbise, 1 kat basma yatak, 1 ferace, 1 el aynası  verilecektir. Kızın babası tarafından koca için kancası hafif olmak üzere 1 kat çerde, uçkur, don, gömlek verilecektir. Güçleri buna yetmeyen yoksullar için ise hiçbir maddi külfet ileri sürülmeyecek, imam ve muhtar tarafından dahi hediye veya akçe talep edilmeyecek, mahalle veya köyü tarafından yardım edilerek evliliğin yapılması sağlanacaktır. Bunda da mihr-i müeccel 51 kuruşu geçmeyecektir.

1866 tarihli ilanın  sonuç kısmında, bu hükümlere uymayanların cezalandırılacağı hatırlatılarak evliliğin teşvik edilip nüfusun çoğalması, genç kızların en genç 18 yaşında muhakkak evlendirilmiş olması, fakirlere evlilik konusunda köy ve mahalle halkının yardım etmesi istenmiş, böylelikle herkesin gücü ölçüsünde harcama yapması sağlanmaya çalışılmıştır.

 

 

Ali Osman Kun

▪️Ali osman Kün(06.101996)
▪️6 ekim 1996’da İstanbul’da doğdum Eskişehir Osmangazi ilahiyyat fakültesindeöğrenime devam ediyorum. Araştırma ve Osmanlı tarihini çok severim.Tozlanmıştarihi gün yüzüne çıkarmak lazım.
Ali Osman Kun
Share

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here