Karahanlı Dönemi Edebiyatı ve Yusuf Has Hacip

 

KARAHANLI DÖNEMİ EDEBİYATI

YUSUF HAC HACİP

 

Yağma Türkleri tarafından kurulan, Doğu ve Batı Türkistan’da hüküm süren Karahanlıların X. (10.) yüzyılın ortalarında tamamen Müslüman olmalarından sonra, Türk tarihinde yeni bir dönem başlamıştır.

 

 

Türk toplumunu yeniden yapılandıran bir ahlak ve inanç nizamı oluşturan İslamiyet, bu haliyle Türk toplumunun yapısını meydana getiren bir medeniyetin de temelini atmıştır. Böylece Türk toplumunun İslamiyet öncesi niteliklerinden bir kısmı; inanç, fikir ve gönül olarak bağlanılan yeni medeniyetle birlikte terk edilmiş (birtakım Şaman âdetleri gibi), bir kısmı daha da kuvvetlenirken (kahramanlık, mertlik, temizlik gibi) İslamiyetle birlikte yeni bir anlam kazanmış, pek çok yeni nitelikler de fertlerin şahsiyetine ve toplum hayatına katılmıştır (tevazu, adalet, iyilik gibi). Bundan sonra Türk-İslam medeniyeti adıyla anılabilecek tarihi gelişim kendine göre bir şekillenme süreci başlattı. Bu yeni oluşum diğer alanlarda olduğu gibi kendisini edebiyatta da göstererek, özellikle bu dönemde önemli bir Türk-İslam merkezi haline gelen Doğu Karahanlıların başkenti Kaşgar’da, İslami Türk edebiyatının bilinen ilk eserleri XI. (11.) yüzyıl ortalarında Hakani Türkçesi ile yazılmaya başlandı.

 

BALASAGUNLU YÛSUF

BALASAGUNLU YÛSUF

Bunlardan biri Balasagunlu Yusuf’un ’da iken yazmaya başladığı ve Kaşgar’a gelerek orada tamamlayıp 1069/1070’te Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunduğu Kutadgu Bilig’dir.

Bu muazzam Türkçe eser, 6645 beyit olup aruzun “feûlün feûlün feûlün feûl” kalıbıyla yazılmıştır. Kutadgu Bilig, eski Türk ahlak ve devlet telakkisi ile İslami itikadı birleştiren nasihatname ve siyasetname mahiyetinde didaktir bir eserdir.

Mesnevi nazım şekliyle yazılan esere ’a hamd ile başlanmış, Hz. Peygamber ve Dört Halife övgüsünden sonra bahar tasviri ve hükümdarın methine yer verilmiştir.

Yedi yıldız ve on iki burç değerlendirildikten sonra “bilgi, dil ve iyilik” konuları üzerinde durulmuş ve kitabın adı ve mânası açıklanmıştır. Eserin asıl bölümü on ikinci bâbdan itibaren başlamaktadır. Dört bölümden oluşan bu kısım, dört kişi arasında geçen münazaraya dayanmaktadır. Bunlar doğru yasayı temsil eden “Kün Togdı”, kut (saadet, ikbal ve devlet)’u temsil eden “Ay Toldı”, aklı ve bilgiyi temsil eden vezirin oğlu “Ögdülmiş”, ve kanaat ve akıbeti temsil eden vezirin akrabası “Odgurmuş”tır.

Eserde yer yer İslam öncesi Türk geleneği tarzında nazmedilmiş dörtlüklere de rastlanmaktadır. Kutadgu Bilig’in bilinen üç yazma nüshası vardır. Bunlardan biri Viyana’da bulunan nüshadır. Bu nüsha Uygur harfleriyle 1439’da Herat’ta yazılmıştır ve Türk Dil Kurumu tarafından tıpkıbasım olarak yayımlanmıştır. (Kutadgu Bilig Tıpkıbasım 1. Viyana Nüshası, İstanbul 1942) İkinci olarak Kahire nüshası bulunmaktadır. Bu nüshanın istinsah tarihi bilinmemekle birlikte Kahire’de bulunmuştur ve Arap harfleriyle yazılmıştır. Türk Dil Kurumu (Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III, Mısır Nüshası, İstanbul 1943) ve Kültür Bakanlığı (Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip, Ankara 1993) tarafından tıpkıbasım olarak yayımlanmıştır.

Bir diğer ve son nüsha olan Fergana nüshası ise 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuştur. Arap harfleriyle yazılmış olup başından birkaç yaprak eksiktir. Hacim itibariyle Kahire nüshasından daha hacimli olan bu nüsha da Türk Dil Kurumu tarafından tıpkıbasım olarak yayımlanmıştır (Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II, Fergana Nüshası, İstanbul 1942). Eserin bu üç nüshası karşılaştırılarak tenkitli metni ve Türkiye Türkçesine çevirisi Reşit Rahmeti Arat tarafından yayımlanmıştır. Reşit Rahmeti Arat tarafından hazırlanan indeksi ise Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır.

Bu Yazıyı Okuyanlar Bunları da Okudu . . .

Share
Web sitemizden yazı kopyalayıp, başka platformlarda yayınlamak telif suçu kapsamında cezalandırılacaktır. Web Sitemize Hoş Geldiniz.Twitter Takip Edilesi Hesaplar >> @tarihnedio , @SerhatOner24

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Scroll Up