İlk Uçak Fabrikamız ; Tomtaş

2

Cumhuriyetimiz ilan edildikten sonra havacılık alanında ülke olarak , diğer dünya ülkelerinin çok gerisindeydik ve bulunduğumuz bu coğrafyada Türk Hava Kuvvetleri yalnızca İzmir, Afyon ve Bandırma’da olmak üzere üç bölükten oluşuyordu.

Hava savunması,havacılık her ülkenin gelmek istediği bir düzey olduğu gibi ,ülkemizinde bu alanda gelişmelere atılması o dönemlerde bir şart haline gelmişti.
Bunu farkeden Atatürk, “İstikbal göklerdedir. Göklerini koruyamayan uluslar, yarınlarından asla emin olamazlar!” sözüylede yeniliğin kapılarını açma yolunda ilerliyor gibiydi.

16 Şubat 1925 tarihinde kurulan “Türk Tayyare Cemiyeti” oldu. Başlıca gelir kaynakları Tayyare Piyangosu (bugünkü Milli Piyango), zekat, fitre ve kurban derileri, çeşitli imtiyazlar ve Türk halkının yaptığı bağışlar olan Türk Tayyare Cemiyeti yalnızca üç ay içinde yurt genelinde 100 şube açtı. Yapılan bağışlarla orduya kazandırılan uçak sayısı 1936’da 300’ü geçecekti. Ama bu çalışmalar oldukça yetersiz kalmıştı.

Birinci Dünya Savaşı’nın sonucunda Paris’te imzalanan Versay Barış Antlaşması şartlarında Almanya’ya yalnızca motor gücü 180 beygiri aşmayan ve ancak eğitim ya da sivil amaçlı uçak üretme izni verilmişti.
Almanya ise dış ülkelere uçak satmayı planlıyordu.
Almanya’nın ünlü uçak üreticisi Junkers dış ülkelere uçak satmayı planlıyorlardı. Junkers oldukça güçlü , deneyimli , adını duyurmuş , kendini kanıtlamış ve savaş uçakları konusunda büyük bilgiye sahip mühendisleri vardı. Şimdi ise bu bilgi birikimini korumak, yetişmiş kadrolarını işler halde tutabilmek için var gücüyle diğer ülkelerde yatırım yapmanın yollarını arıyordu.Kendi ulusal uçak sanayini kurmak isteyen Türk hükümeti ile Junkers’in iletişime geçmesi şaşırtmamıştı.

Türkiye’nin Berlin Büyükelçisi olarak atanan Kemaleddin Sami Bey,Junkers fabrikasını gezmiş ve gözlemlerini içeren ayrıntılı bir raporu Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla Bayındırlık Bakanlığı’na iletmişti. Raporunda ise Junkers’in üretim kapasitesi ve teknik yeterliliği konularında bilgi veriyor ve firmanın Türkiye’de ilk uçak fabrikasını  kurmak için oldukça istekli olduğunu belirtiyordu.

15 Ağustos 1925 tarihinde Türk hükümeti ve Junkers temsilcileri arasında Türkiye’de kurulacak fabrikanın sözleşmesi imzalanmıştı. Kurulacak şirketin sermayesi 3.000.361 TL (7 Milyon Mark) olacak ve taraflar arasında eşit olarak paylaşılacaktı. Fabrika üretime başlayana kadar geçecek sürede Türkiye’nin ihtiyacı olan uçaklar Almanya’dan satın alınacaktı. Junkers’e de patent bedeli olarak 4 milyon mark ödeme yapılacaktı.

Junkers ve Türk Hava Kurumu’nun ortağı olduğu şirketin adı TOMTAŞ (Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi) olarak belirlenmiştir.

Fabrikanın kurulacağı yer olarak işgal yapılmasının zorluğu, ele geçirilme riskinin azlığı nedeniyle güzel şehrimiz Kayseri seçilmişti.

Fabrika 1926 sonbaharında onarım yapabilecek duruma gelecek, 1927 yılında ise uçak üretimine başlanması planlanmıştı.

Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey ve Milli Savunma Bakanı Recep Peker’in de katıldığı resmi törenle TOMTAŞ 6 Ekim 1926’da açıldı. Toplam 6 hangardan oluşan ve 500 Kw’lık bir güç santrali kurulan fabrikanın ilk aşamasında 50 Türk ve 120 Alman işçi çalışıyordu. Fabrikada çalışacak Türk personel daha önce gruplar halinde Almanya’ya gönderilerek gerekli eğitim orada verilmişti.
Junkers Türkiye’den önce Sovyetler Birliği’nde de bir uçak fabrikası kurmuştu ancak buradaki fabrikanın maliyeti ilk hesaplamalarının çok üzerine çıkınca ekonomik durumu giderek kötüleşmişti. Ayrıca fabrikada çalışan Alman işçilere, Türk işçilerden daha fazla maaş verilmesi Ankara hükümetini sinirlendirmişti.

Junkers, 3 Mayıs 1928’de 520.000 Lira karşılığında tüm haklarından vazgeçerek hisselerini Türk Hava Kurumu’na devreder ve ortaklıktan ayrılır. Fabrika 1929 yılı boyunca kapalı kalmasına karşın bakım ve onarım işlerini sürdürür. 1931 yılında tamamen Milli Savunma Bakanlığı’na devredilen fabrika, Kayseri Tayyare Fabrikası adıyla yeniden açılır.6 Ekim 1926’dan itibaren TOMTAŞ’ın ürettikleri ve montajını yaptıkları uçaklar;

30 Adet A-20 L montajı,
3 adet F-13
24 adet Hawk II
8 Adet Fledgling 2C1
43 adet Gotha 145 A
4 adet P.Z.L.-24 A
21 adet P-24 G
27 planör (11 adet US-4, 11 adet PS-2 ve 5 adet G-9)

Kayseri Tayyare Fabrikası’nın tesisleri, uçak bakım ve onarımı amacıyla 1950’de Kayseri Hava İkmal ve Bakım Merkezi olur.

 

Share

2 YORUMLAR

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here