Fiil Çatısı

0
16

FİİL ÇATISI
Çekimli bir fiilden oluşan yüklemin nesneye ve özneye göre gösterdiği duruma denir. Yüklemi isim olan bir cümlede çatı özelliği aranmaz.

 ➡ İki başlıkta incelenir;
1-Nesne yüklem ilişkisi
2-Özne yüklem ilişkisi

1- Nesne Yüklem ilişkisi :Nesne alıp almamalarına göre geçişli geçişsiz olarak ikiye ayrılır.

A-) Geçişli Fiil;Nesne alabilen fiillerdir. Nesneyi bulmak için yükleme sorulan “neyi? kimi?” sorularına cevap verir. Yalnız karıştırılmaması gerek cümlenin nesne olmasıyla ilgili değil, fiilin nesne alabilmesiyle ilgilidir. Cümledir nesne yok diye fiil geçişsiz kabul edilemez.

💡 Merdivenleri alelacele sildiler.(Cümlede fiil sildiler dir. Neyi? sorusu sorulduğunda cevap verir. O halde geçişlidir.?)

B-) Geçişsiz Fiil;Nesne alamayan fiillerdir. Nesneyi bulmak için yükleme sorulan ” neyi? kimi?” sorularına cevap vermez.

💡  Bu olaydan sonra küçük kız günlerce ağladı. (Cümlede fiil ağladı dır. Neyi? sorusu sorulduğunda cevap vermez. Neyi ağladı? olmaz değil mi? ? O halde geçişsizdir.)

Ve bir de bunların alt iki başlığı vardır. Bunlardan biri geçişsiz olan fiili geçişli duruma getirmek için, yükleme “-r, -t, -tır” eklerinden biri getirilerek yapılır. Buna oldurgan denir.( Adı üzerinde oldurgan değil mi? Ortada bir şeyleri oldurmak var.?)

💡 Uçurtma uçurdu. ( Uçurdu yüklem ama asık kök uçmak. Uçmak fiiline neyi sorusunu soralım. Neyi uçmak? Olmadı değil mi?? Bir de “-r” ekleyip deneyelim. Neyi uçurdu? Şimdi oldu.?)

Bir diğeri de geçişli olan fiili daha da geçişli hale getirmek için, yükleme “-r, -t, -tır” ekleri getirilerek yapılır. Yani geçişlilik derecesi arttırılır. Buna ettirgen denir.

💡 Kalemi buldurmak. ( Yüklem bulmak. Neyi soralım. Neyi bulmak? evet oldu geçişli ?. Şimdi de r” ekleyip soralım. Neyi buldurmak? yine oldu ?. Evet Ettirgen.)

2- Özne Yüklem Ilişkisi:Öznenin yüklemin bildirdiği işi nasıl yaptığı ile ilgilidir ve dört grupta incelenir.

A-) Etken Fiil;Fiilin bildirdiği işi, öznenin kendisi yapıyorsa fiil etkendir.

➡ Camları bir güzel sildim.( Sildim yüklem, özne “ben”. Işi yapan camları silen kim? “ben”. Yani özne işi kendisi yapmış. O hakde etken ?)

💡 Şimdi var gücüyle koşuyordu.( Koşuyordu yüklem, özne “o”. Koşan kim? “o”. Yani işi yapan özlemin kendisi.?)

B-) Edilgen Fiil; Fiilin bildirdiği işi özne değilde başkası yapıyorsa, özne bu işten etkilemiyorsa bu fiile edilgen fiil deriz. Etken fiile “-l, -n” eklerinden biri getirilerek yapılır. Mutlaka bu eklerden birini almalıdır.

💡 Camlar bir güzel silindi.(Silindi yüklem. “-n” gelmiş. Silme işini yapan kim? Belli değil. O halde edilgen. Cümledeki ‘camlar’ kesinlikle karıştırılmamalıdır çünkü işi yapan camlar değil herhangi biridir ve camlar sözde özne görevi görür.?)

C-) Dönüşlü Fiil;Özne hem o işi yapan hem de yaptığı işten etkilenense dönüşlü fiildir. Yani yaptığı yine kendine döner ?.“-l, -n” ekleriyle yapılır.

💡 Annem bu sözlerine, çok alındı. ( Alınmaktan alındı yüklem. Alınan kim? annem. Yapılan işten etkilenen kim? Yine annem.?)

Kısaca şimdiye kadar olanları özetlemek gerekirse;
➡  Etken: İşi yapan belli “-l, -n” yok.

➡ Edilgen: İşi yapan belli değil “-l, -n” var.

➡ Dönüşlü: İşi yapan belli “-l, -n” var.

D-) İşteş Fiiller;En az iki özne tarafından yapılabilen fiilere denir.Bu fiiller köklerine “-ş” eki getirilerek türetilir.

➡ Yapılışlarına göre ikiye ayrılır;

a-) Karşılıklı yapılanlar:

Özneler işi karşılıklı olarak yapar.

💡  Bütün gece tartıştılar.

b-) Birlikte yapılanlar:

Özneler işi birlikte yaparlar.

💡 Kuşlar ne güzel ötüşüyor!

Çok zor bir konu değil sadece anlamayla ve soru çözümüyle kolayca akılda kalıcı hale gelebiliyor. ?

Derin Keser
En Son 3 Yazısı Aşağıdadır . . . (Tüm Yazılarını Görüntüle)

You may also like

Share

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here